Šta je produžetak, a šta izvođenje penala — kompletan vodič kroz pravila

Nema veće drame u fudbalu od utakmice koja se ne odluči u regularnom toku. Kada 90 minuta ne donesu pobjednika, a takmičenje zahtijeva da neko ide dalje, fudbal poseže za dva mehanizma koja izazivaju najviše napetosti, emocija i — nerijetko — zabune kod navijača: produžetak i izvođenje penala (penal-serija). Mnogi ova dva pojma poistovjećuju ili ih ne razumiju u potpunosti, pa se često postavljaju pitanja kao „zašto se ne igra produžetak na svakoj utakmici?“ ili „zašto je gol u produžetku važio, a u nekoj drugoj situaciji nije?“

U ovom tekstu detaljno objašnjavamo šta je produžetak, kada se on igra, kako funkcioniše, šta je izvođenje penala (penal-serija), koja su pravila koja je propisuje, i sve najnovije izmjene koje je donio IFAB (Međunarodni odbor fudbalskih asocijacija) za sezonu 2025/26, uključujući i situacije koje rijetko ko detaljno objašnjava — poput tačnog postupka kod slučajnog dvostrukog dodira lopte prilikom izvođenja penala u seriji.

Najnovije vesti o fudbalu pratite na sledećoj stranici.

Šta je produžetak u fudbalu?

Produžetak (extra time) je dodatni period igre koji se igra nakon isteka regularnih 90 minuta (dva poluvremena od 45 minuta), kada je rezultat neriješen, a pravila takmičenja zahtijevaju da utakmica mora imati pobjednika. Produžetak je regulisan Zakonom 8 (Početak i nastavak igre) i Zakonom 10 (Određivanje ishoda utakmice) Pravila igre.

Kada se igra produžetak?

Produžetak se ne igra na svakoj utakmici — ovo je ključna stvar koju treba razumjeti. Produžetak se igra samo u takmičenjima koja to izričito propisuju svojim pravilnikom, najčešće u:

• Nokaut fazama kupova (npr. finala nacionalnih kupova, finala Lige šampiona u određenim sezonama, plej-of utakmice)
• Eliminacionim fazama velikih turnira (Svjetsko prvenstvo, Evropsko prvenstvo — osmina finala i kasnije faze)
• Dvomečnim eliminacijama gdje je nakon zbira oba meča rezultat izjednačen

U ligaškom (prvenstvenom) fudbalu produžetak se nikada ne igra — ako je utakmica neriješena nakon 90 minuta, rezultat ostaje nerešen (remi), bodovi se dijele, i sezona se nastavlja. Produžetak je rezervisan isključivo za situacije gdje je nužno odrediti pobjednika te konkretne utakmice.

Trajanje i struktura produžetka

• Produžetak se sastoji od dva dijela (poluvremena) od po 15 minuta, sa ukupnim trajanjem od 30 minuta.
• Između dva poluvremena produžetka postoji kratka pauza (obično ne duža od jednog minuta, za promjenu strana), ali ne postoji dodatna velika pauza kao između prvog i drugog poluvremena regularnog dijela igre, osim ako pravilnik takmičenja drugačije ne propisuje.
• Na produžetak se primjenjuju ista pravila igre kao i na regularni dio utakmice — uključujući nadoknađeno vrijeme za svako poluvrijeme produžetka, koje sudija dodaje za izgubljeno vrijeme (povrede, zamjene, slavlje gola, VAR provjere).
• Pravilo „zlatnog gola“ (golden goal), koje je nekada značilo trenutni kraj produžetka čim padne gol, ukinuto je još 2004. godine i ne postoji u savremenim Pravilima igre — danas se cijeli produžetak igra do kraja, bez obzira na to koliko golova padne.

Dodatne zamjene tokom produžetka

Mnoga takmičenja, posebno velika međunarodna prvenstva, dozvoljavaju dodatnu (četvrtu, ili u nekim slučajevima i petu) zamjenu specifično za period produžetka, pored standardnih zamjena dozvoljenih u regularnom toku igre. Ovo nije univerzalno pravilo Pravila igre, već opcija koju svako takmičenje posebno propisuje svojim pravilnikom — zato je broj dozvoljenih zamjena u produžetku različit od lige do lige i od turnira do turnira.

Šta se desi ako je rezultat neriješen i nakon produžetka?

Ako je rezultat i nakon produžetka neriješen, a pravilnik takmičenja zahtijeva pobjednika, igra prelazi u izvođenje penala, poznatije kao penal-serija (penalty shoot-out) — to je tema kojoj posvećujemo drugi, veći dio ovog teksta.

Šta je izvođenje penala (penal-serija)?

Izvođenje penala, zvanično nazvano „Penalties“ / „Kicks from the Penalty Mark“ u Pravilima igre, jeste procedura određivanja pobjednika koja se koristi kada je rezultat utakmice (ili zbira dva meča, ili produžetka) i dalje neriješen, a takmičenje zahtijeva da neko ide dalje. Ovaj postupak je regulisan Zakonom 10.3 Pravila igre, dok se svaki pojedinačni udarac izvodi prema strogim pravilima Zakona 14 (Penal).

Ključna terminološka razlika: Izvođenje penala u seriji (penal-serija) nije isto što i penal dosuđen tokom igre. Penal-serija se izvodi nakon završetka utakmice (ili produžetka), nije dio same igre, i kartoni i opomene iz utakmice se ne prenose u nju — ali se primjenjuju ista tehnička pravila izvođenja kao i za standardni penal.

Ko ima pravo učešća u penal-seriji?

Ovo je oblast u kojoj se najčešće greši u tumačenju:

• Pravo učešća u penal-seriji imaju samo igrači koji su bili na terenu u trenutku završetka utakmice (odnosno produžetka).
• Rezervni igrači koji nisu ušli u igru do tog trenutka ne mogu učestvovati u penal-seriji, bez obzira na to koliko je zamjena tim iskoristio.
• Igrač koji je isključen crvenim kartonom tokom utakmice ne može učestvovati u penal-seriji.
• Žuti kartoni i opomene iz toka utakmice se ne prenose u penal-seriju — igrač koji je dobio žuti karton u 80. minutu i potom dobije još jedan (npr. zbog dissenta) tokom penal-serije, ne smatra se da je primio drugi žuti karton u meču — to je njegova prva opomena u kontekstu penal-serije.
• Ako jedan tim ima manje igrača na terenu (zbog crvenih kartona ili povreda bez mogućnosti zamjene) u trenutku završetka produžetka, protivnički tim mora smanjiti broj svojih izvođača kako bi oba tima imala jednak broj igrača koji učestvuju u seriji. Ovo osigurava da niko ne stekne prednost u broju raspoloživih izvođača.

Procedura prije početka penal-serije

1. Sudija bira gol na kojem će se izvoditi serija (često se bira gol bliži tribini s manje publike, iz bezbjednosnih razloga, ili prema odluci sudije).
2. Sudija baca novčić dva puta:
   • Prvo bacanje određuje na koji gol će se izvoditi udarci.
   • Drugo bacanje određuje koji tim bira da li želi da izvodi prvi ili drugi udarac u seriji — ne postoji „kapitenski izbor“ strane terena, već isključivo redosled izvođenja.
3. Oba tima imenuju redosled svojih izvođača, koji ne mora biti poznat unaprijed protivničkom timu niti sudiji prije svakog pojedinačnog udarca — tim može promijeniti redosled za narednu rundu (ali ne i unutar iste runde nakon što je redosled već saopšten za tu rundu).

Osnovna struktura penal-serije

• Timovi alternativno izvode udarce — prvo jedan tim, zatim drugi, jedan po jedan.
• U prvoj fazi svaki tim izvodi po pet udaraca (ako oba tima imaju najmanje pet igrača koji ispunjavaju uslove za učešće).
• Ako je nakon pet udaraca po timu rezultat i dalje neriješen, serija prelazi u „sudden death“ (iznenadnu smrt) — timovi nastavljaju da izvode po jedan udarac, a serija se završava čim jedan tim postigne gol, a drugi ne pogodi u istoj rundi.
• Tim može promijeniti redosled izvođača za nastavak serije (sudden death rundu), ali svaki igrač koji je već učestvovao mora ponovo doći na red prije nego što bilo koji igrač izvede svoj drugi udarac — igrači ne mogu izvoditi udarce izvan ravnomjernog redosleda.

Pravila izvođenja svakog pojedinačnog udarca u penal-seriji

Pošto se svaki udarac u penal-seriji tehnički izvodi po pravilima Zakona 14 (Penal), vrijede ista, stroga pravila:

• Lopta se postavlja na penal-tačku, na udaljenosti od 11 metara od sredine gol-linije.
• Golman mora ostati na gol-liniji, okrenut prema izvođaču, između stativa, sve dok lopta nije udarena. Golman se može kretati bočno po gol-liniji, ali ne može istupiti napred prije udarca.
• Svi ostali igrači (osim izvođača i golmana) moraju biti van kaznenog prostora i najmanje 9,15 metara (10 jardi) od lopte, iza penal-tačke.
• Golman izvođačevog tima mora se nalaziti na terenu, van kaznenog prostora, na mjestu gdje se gol-linija susreće sa linijom šesnaerca — eligibilni igrač može zamijeniti mjesto sa golmanom prije udarca.
• Izvođač mora šutnuti loptu unapred — povratni udarac petom je dozvoljen, ako lopta ide unapred.
• Udarac se smatra završenim kada se lopta zaustavi, izađe iz igre, bude odigrana od strane bilo kog igrača (uključujući samog izvođača) osim golmana koji je branio, ili kada sudija prekine igru zbog prekršaja izvođača ili njegovog tima.

Šta se desi kod slučajnog dvostrukog dodira lopte?

Ovo je oblast u kojoj je IFAB unio važno pojašnjenje za sezonu 2025/26, poznato kao cirkular broj 31, a koje malo izvora na ovom jeziku detaljno objašnjava:

Ako izvođač slučajno udari loptu obje noge istovremeno, ili ako lopta dotakne njegovu nenosivu nogu (nogu koja nije udarna) odmah nakon udarca:

• Ako lopta uđe u gol — udarac se ponavlja (ne priznaje se kao pogodak, ali se ne bilježi ni kao promašaj — tim ponovo izvodi taj udarac).
• Ako lopta ne uđe u gol — udarac se bilježi kao promašen, bez ponavljanja.

Ova izmjena je značajna jer je ranije pravilo propisivalo da neulazak lopte u gol nakon slučajnog dvostrukog dodira vodi do indirektnog slobodnog udarca u standardnoj igri — ali u kontekstu penal-serije, gdje koncept „slobodnog udarca“ nema smisla (utakmica je tehnički završena), pravilo je sada usklađeno da se takav udarac jednostavno bilježi kao promašen.

Šta ako i golman i izvođač istovremeno počine prekršaj?

Prema najnovijoj reviziji pravila, ako golman i izvođač istovremeno prekrše pravila prilikom izvođenja udarca u seriji (npr. golman istupi napred prije udarca, a izvođač istovremeno napravi nepropisan dvostruki dodir koji nije slučajan):

• Udarac se bilježi kao promašen.
• Izvođač se opominje (žuti karton).

Ovo je promjena u odnosu na ranija pravila koja su propisivala automatsko ponavljanje udarca u određenim ovakvim slučajevima — danas postoji jasnija i stroža definicija ko snosi posljedice kada oba igrača istovremeno pogriješe.

Šta se desi ako golman počini prekršaj (npr. istupi sa linije)?

• Ako golman napravi prekršaj (npr. istupi sa gol-linije prije udarca) i udarac bude promašen ili odbijen, udarac se ponavlja.
• Za prvi takav prekršaj golmana u seriji, sudija mu samo upozorava (warning), bez kartona.
• Za svaki naredni prekršaj istog golmana, sudija ga opominje žutim kartonom.

Šta se desi ako igrač iz odbrane (osim golmana) napravi prekršaj?

Ako igrač branećeg tima (ne golman) napravi prekršaj, a udarac bude promašen ili odbijen, udarac se ponavlja, bez obzira na to da li je prekršaj počinio prvi put ili više puta — disciplinske mjere se procjenjuju nezavisno.

Šta se desi ako izvođač napravi prekršaj nakon signala sudije?

Ako je izvođač kažnjen za prekršaj počinjen nakon što je sudija signalizirao za izvođenje udarca (npr. nepropisno kretanje, simulacija), udarac se bilježi kao promašen, a igrač se opominje žutim kartonom.

Šta se desi sa igračem koji napusti teren tokom penal-serije?

Penal-serija se ne odgađa zbog igrača koji napusti teren (npr. zbog povrede ili medicinske intervencije). Ako se igrač ne vrati na vrijeme da izvede svoj udarac kada dođe na red, taj udarac se smatra izgubljenim (forfeited) — ne bilježi se kao pogodak, ali se tretira kao da je propušten, čime tim efektivno gubi tu mogućnost.

Zamjene i isključenja tokom penal-serije

Disciplinske sankcije se primjenjuju i tokom penal-serije, sa specifičnim pravilima:

• Igrač, rezervni igrač, već zamijenjeni igrač ili član stručnog štaba može biti opomenut ili isključen tokom penal-serije, u skladu sa standardnim disciplinskim pravilima.
• Ako golman bude isključen (crveni karton) tokom serije, mora biti zamijenjen drugim eligibilnim igračem (ako tim ima na raspolaganju igrača koji je bio na terenu na kraju produžetka, a još nije izvodio udarac, ili je već izveo, ali tim mora odrediti zamjenu za poziciju golmana).
• Igrač koji nije golman, a postane nesposoban da nastavi (npr. zbog povrede) ne može biti zamijenjen drugim igračem.
• Sudija ne smije prekinuti (obustaviti) utakmicu ako je jedan tim sveden na manje od sedam igrača zbog isključenja tokom serije — serija se nastavlja sa preostalim brojem igrača koji ispunjavaju uslove.

Direktna razlika: produžetak vs. izvođenje penala

	Produžetak	Izvođenje penala (penal-serija)
Da li je dio same utakmice?	Da, produžava regularni tok igre	Ne — odvija se nakon završetka utakmice
Trajanje	2 x 15 minuta (ukupno 30 minuta)	Nema fiksnog trajanja — zavisi od broja rundi do pobjednika
Pravila igre	Identična regularnom toku (faulovi, ofsajd, kartoni itd.)	Primjenjuju se isključivo pravila Zakona 14 za svaki udarac
Ko može učestvovati	Svi igrači na terenu i raspoloživi rezervni igrači (zavisno od broja zamjena)	Samo igrači koji su bili na terenu u trenutku završetka produžetka
Da li se kartoni prenose?	Da, opomene iz regularnog dijela ostaju na snazi	Žuti kartoni iz utakmice ne prenose se u kontekst „druge opomene“ tokom serije
Da li se igra do kraja bez obzira na golove?	Da (zlatni gol je ukinut 2004.)	Ne — serija se završava čim je pobjednik matematički siguran

Praktični primjeri iz prakse

Primjer 1: Finale kupa je nerešeno 1:1 nakon 90 minuta. → Igra se produžetak od 2×15 minuta, jer pravilnik kupa to zahtijeva.

Primjer 2: Liga utakmica završena je nerešeno 2:2. → Nema produžetka — rezultat ostaje 2:2, oba tima dijele bodove.

Primjer 3: Nakon produžetka u osmini finala Svjetskog prvenstva, rezultat je i dalje 0:0. → Igra se izvođenje penala (penal-serija) da se odredi ko prolazi dalje.

Primjer 4: Igrač je izveo udarac u penal-seriji, slučajno dodirnuo loptu obje noge istovremeno, a lopta je ušla u gol. → Udarac se ponavlja, gol se ne priznaje automatski.

Primjer 5: Tim A ima crvenim kartonom isključenog igrača tokom utakmice, pa na kraju produžetka ima 10 igrača na terenu, dok Tim B ima 11. → Tim B mora smanjiti broj svojih izvođača na 10, kako bi oba tima imala jednak broj učesnika u seriji.

Primjer 6: Golman pomjeri se sa gol-linije prije nego što je udarac izveden, a izvođač promaši. → Udarac se ponavlja; ako je to prvi takav prekršaj golmana, dobija samo upozorenje, bez kartona.

Zašto je ovo bitno za navijače, trenere i igrače

Razumijevanje pravila o produžetku i izvođenju penala nije samo teorijsko pitanje — direktno utiče na:

• Taktičke odluke trenera u vezi sa raspoređivanjem zamjena prije kraja regularnog vremena, kako bi se osiguralo da najbolji izvođači penala budu na terenu ako se ide u produžetak i seriju
• Razumijevanje pravičnosti odluka sudije tokom serije, posebno kada dođe do ponavljanja udaraca
• Mentalnu pripremu igrača koji znaju da, ako utakmica ide u produžetak, kartoni iz regularnog dijela ostaju, ali ne utiču direktno na njihovu „čistu kartu“ u samoj penal-seriji
• Praćenje velikih turnira poput Svjetskog i Evropskog prvenstva, gdje su nokaut faze, produžeci i penal-serije sastavni dio svake eliminacione runde

Kompetan vodič kroz fudbalska pravila možete pogledati na posebnoj stranici.

FAQ — Najčešća pitanja o produžetku i izvođenju penala

Da li se produžetak igra na svakoj fudbalskoj utakmici koja završi neriješeno?

Ne. Produžetak se igra samo u takmičenjima čiji pravilnik to izričito propisuje, obično u nokaut fazama kupova i velikih turnira. U ligaškom (prvenstvenom) fudbalu, neriješen rezultat nakon 90 minuta ostaje konačan.

Koliko traje produžetak u fudbalu?

Produžetak traje 30 minuta, podijeljen u dva poluvremena od po 15 minuta, uz mogućnost nadoknađenog vremena na kraju svakog poluvremena produžetka.

Da li gol postignut u produžetku odmah završava utakmicu?

Ne. Pravilo „zlatnog gola“, koje je nekada značilo trenutni kraj produžetka nakon prvog postignutog gola, ukinuto je 2004. godine. Danas se cijeli produžetak igra do kraja, bez obzira na rezultat.

Mogu li rezervni igrači koji nisu igrali učestvovati u izvođenju penala?

Ne. U penal-seriji mogu učestvovati samo igrači koji su bili na terenu u trenutku završetka utakmice (ili produžetka). Rezervni igrači koji nisu ušli u igru do tog momenta ne mogu uzeti učešće.

Da li se žuti kartoni iz utakmice prenose u penal-seriju?

Ne. Opomene (žuti kartoni) iz toka utakmice ne prenose se u kontekst penal-serije. Ako igrač dobije opomenu tokom serije (npr. za prekršaj prilikom izvođenja udarca), to se tretira kao njegova prva opomena u kontekstu serije, bez obzira na to da li je već imao žuti karton ranije u meču.

Šta se desi ako jedan tim ima manje igrača na terenu kada počne penal-serija?

Protivnički tim mora smanjiti broj svojih izvođača kako bi oba tima imala jednak broj učesnika u seriji — niko ne smije imati prednost u broju raspoloživih izvođača.

Šta se desi ako izvođač slučajno dvaput dodirne loptu prilikom udarca u seriji?

Ako je dvostruki dodir slučajan i lopta uđe u gol, udarac se ponavlja. Ako lopta ne uđe u gol, udarac se bilježi kao promašen, bez ponavljanja — ovo je pojašnjeno najnovijom revizijom pravila (cirkular br. 31).

Da li golman u penal-seriji može napustiti gol-liniju prije udarca?

Ne. Golman mora ostati na gol-liniji, okrenut prema izvođaču, sve dok lopta nije udarena. Može se kretati bočno, ali ne može istupiti napred prije udarca — ako to učini i udarac bude promašen ili odbijen, udarac se ponavlja.

Šta se desi ako igrač bude isključen (crveni karton) tokom penal-serije?

Ako je isključeni igrač golman, mora biti zamijenjen drugim eligibilnim igračem. Ako je riječ o igraču na terenu (ne golmanu) koji ne može nastaviti zbog povrede, ne može biti zamijenjen. Tim nastavlja seriju sa preostalim brojem igrača.

Ko bira na koji gol će se izvoditi penal-serija i ko ide prvi?

Sudija dva puta baca novčić: prvo bacanje određuje na koji gol se izvodi serija, a drugo bacanje određuje koji tim bira da li izvodi prvi ili drugi udarac. Ne postoji izbor strane terena od strane kapitena — to određuje isključivo sudija.

Zaključak

Produžetak i izvođenje penala predstavljaju dva usko povezana, ali suštinski različita mehanizma koja fudbal koristi kako bi osigurao da svaka eliminaciona utakmica ima pobjednika. Produžetak je nastavak same igre pod identičnim pravilima kao i regularni tok, dok je penal-serija poseban postupak nakon završetka utakmice, sa sopstvenim, strogo definisanim pravilima učešća, redosleda i kažnjavanja prekršaja.

Razumijevanje detalja — od toga zašto se produžetak ne igra u ligi, preko pravila o broju eligibilnih izvođača, do najnovijih pojašnjenja o slučajnom dvostrukom dodiru lopte — ključno je za svakog navijača, trenera ili igrača koji želi da potpuno razumije dramu koja se odvija u posljednjim minutima velikih utakmica. Pravila igre redovno ažurira IFAB, pa je preporučljivo pratiti njihove zvanične objave za najtačnije i najažurnije informacije.

Sve vesti iz sporta čitajte na FanSport.